Stilte-meditaties 2
Omhoog Centrerend Gebed Stilte-meditaties Stilte-meditaties 2 Meditatie-instructie

Stilte-meditatie: inleidingen


Op deze pagina vind je een aantal bezinningsteksten, ontleend aan de inleidingen die ik hield voorafgaand aan de meditatie tijdens de meditatie-avonden van de MAM (maandagavondmeditatie) in Bennebroek.


Beoefen je een vorm van stiltemeditatie (m.n. Zenmeditatie) en spreekt het je aan om inspiratie op te doen tijdens een dag van intensief mediteren en inleidingen rondom onderwerpen i.v.m. meditatie? Bekijk dan eens de informatie over de meditatie- en inspiratiedagen die ik geef in de kapel Poustinia te Bloemendaal (27 feb en 22 mei 2005).
Onderstaande inleidingen kunnen je een indruk geven van het soort onderwerpen dat op die dagen aan bod kunnen komen.

'Nieuwe' inleidingen op deze pagina worden aangeduid met Nieuw !. Spreken de teksten op deze pagina je aan, kijk dan ook eens op de Stiltepagina.
        Heb jij zelf teksten of gebeden die jij goed op deze pagina's vindt passen, gebruik dan het inzendformulier. Reacties of suggesties kun je kwijt in het gastenboek, of rechtstreeks via alex.pot@spiritualiteit.net.

 

Vorige Omhoog Volgende

 

MERTONS PALEIS VAN NERGENS
(De Geestgronden, Bennebroek, 6 oktober 2003)

  • Wij zijn als meditatiegroep druk bezig met zoeken van een plaats waar we ons kunnen vestigen. We graag ergens wortel kunnen schieten, op een plek die "goed voelt", zodat we ons rustig kunnen ontwikkelen. En dat ís ook erg belangrijk.
  • Ik vond het een grappig idee om in contrast met dit zoeken naar een ergens een paar mij aansprekende teksten voor te lezen die gaan over hoe belangrijk het is in de spiritualiteit om een plaats te vinden die nergens ligt.
     
  • Het zijn o.a. teksten die ik vertaalde uit een boek van James Finley over de gebedsspiritualiteit van Thomas Merton. De titel van dit boek luidt: Merton's Palace of Nowhere. Alhoewel dit boek dus over gebed gaat, is het volgens mij net zo goed van toepassing op meditatie.
  • Thomas Merton was een beroemde Amerikaanse trappist, die zich erg verdiepte in de christelijke mystiek en in de oosterse/boeddhistische meditatiewegen, en daar veel over heeft gepubliceerd.
     
  • Dan nu de eerste tekst:
     

GEBED BRENGT ONS IN HET PALEIS VAN NERGENS

Wanneer we bidden, zijn we al verdwaald voordat we eraan beginnen. Gebed doet zich aan ons voor als een soort van paleis zonder deuren. Het paleis ligt nergens en langs het pad dat ernaar toe leidt staat geen bord met daarop de aanwijzing "Hier binnengaan". We bevinden ons in een eenzame stilte die langs de randen loopt van de afgrond, de afgrond van onze eigen nietigheid en de volheid van God.
 

  • Deze nietigheid doet wellicht erg negatief aan. Maar nietigheid is hier feitelijk de keerzijde van grote volheid. Dat kunnen we wellicht alleen al afleiden uit het feit dat Merton spreekt over het Paleis van Nergens.
  • Om deze positieve keerzijde nog verder te illustreren wil ik graag een tekst voorlezen van de Tibetaanse lama Kalu Rinpoche, gevonden in een boek van Jack Kornfield:

Je bouwt op de illusie en de schijnbare vorm van dingen.
Er is een werkelijkheid, maar je kent hem niet.
Jíj bent die werkelijkheid.
Als je dit begrijpt,
zul je inzien dat je niets bent,
en dat je, door niets te zijn,
alles bent.
Meer valt er niet te zeggen.

  • Kortom: nietigheid betekent niet dat we absoluut niets zijn, want deze nietigheid is de keerzijde van absolute volheid!
  • Waar het wèl om gaat:
    dat we voortdurend in beweging / dynamisch blijven, onszelf niet vastpinnen op definities van ons zelf en onze spiritualiteit (die definities zijn "niets" vergeleken met de werkelijkheid waarover zij willen spreken).
  • Deze dynamische werkelijkheid van ons zelf verwoordt Merton als volgt:

Het zelf dat begint aan de reis is niet het zelf dat aankomt!
 

  • Belangrijk NB:
    Deze nadruk op het nergens houdt geen minachting voor het ergens in! Het zou een vergissing zijn om je aan geen enkele weg te binden, met als argument dat je vast wilt houden aan het nergens. Het ergens is nodig om te kunnen komen tot het nergens. In Zen wordt dit ook wel genoemd: intens streven, en tegelijkertijd niet streven. Zie ook het gegeven, dat het nowhere (nergens) in het Engels opgesplitst kan worden in het now - here (nu - hier). Oftewel: het nergens kan alleen maar opbloeien op de basis van het hier-nu, van het ergens!
  • De tekst die ik nu voorlees illustreert de dynamische werkelijkheid van het spirituele zoeken. Deze tekst sprak mij aan vanwege de nadruk daarin op de onvatbaarheid van het spiritueel proces, en vanwege de belangrijke rol die hierbij is weggelegd voor het verlangen naar eenheid met je ware zelf.
     
  • Lees de betreffende tekst elders op spiritualiteit.net.
     
  • Laten we hier en nu, in dit ergens, gaan zitten om ons open te stellen voor het nergens...

N.A.V. EEN SCHIP BIJ RAVEL
(Bosbeek 5 mei 2003)

  • Ik vind het altijd fijn om ter inleiding op de meditatie voor de afwisseling i.p.v. teksten muziek te laten horen.
  • Maar ik zat met een probleem: ik bezit niet al te veel veel expliciet religieuze muziek of muziek die een duidelijke link naar meditatie toe heeft. En zomaar willekeurige muziek draaien, enkel en alleen omdat ik die mooi vind, dat vind ik niet passen op deze avond.
  • Zo luister ik bijv. de laatste tijd veel naar pianomuziek van Ravel. Ik vind het prachtige muziek die een breed scala aan gevoelens vertolkt: zij is nu eens dromerig, dan weer sprookjesachtig, melancholiek, vrolijk of gepassioneerd.
  • Daarom wil ik er graag iets van laten horen. Om het "probleem" te omzeilen ga ik dan maar associren bij deze muziek, mijn inleiding daarbij naar de meditatie toe te praten, zodat ik hem vanavond tch kan laten horen!    ;-)
     
  • Ik heb gekozen voor het stuk Une barque sur l'ocan, een bark op de oceaan.
  • Voor wie niet weet weet wat een bark is: het is een middelgroot zeilschip, een tweemaster - als ik het me goed herinner. Op het Internet is een site te vinden waar je dit nummer als mp3-bestand (6,2 Mb!) kunt downloaden. Wie dit bestand te groot vindt kan op spiritualiteit.net het begin van Une barque (500 Kb) ophalen. De uitvoering in mp3-formaat vind ik minder mooi dan de Kruitvat-editie waar ik zelf naar luister, maar vooruit, misschien is hier sprake van gewenning en het geeft wel een indruk van de muziek!
  • [Het schip is goed hoorbaar in de muziek, je ziet a.h.w. een zeilschip met een vlaggetje in de top zijn weg zoeken door de golven. Aanvankelijk heel gemoedelijk en vriendelijk, op kleine golven. Maar allengs worden de golven hoger, er steekt een krachtige wind op; het schip glijdt van hoge golfdalen af en rijst dan weer naar de top van een volgende golf.]
     
  • Een dierbare herinnering die dit verhaal bij me oproept:
    Cees Waaijman, mijn prof in de spiritualiteit uit Nijmegen, die tijdens een college in het kader van een cursus mystieke teksten de mysticus vergeleek met een schip dat in de woelige baren van het leven zijn anker uitwerpt in God. Het anker en de ankerkabel in dit beeld staan voor de innige (liefdes)relatie van de mysticus met God.
  • (Tussen haakjes: iemand vroeg wat er gebeurt als de relatie met God nò inniger wordt. Cees: dan is er geen schip meer, dan is er enkel nog ankerkabel, relatie.)
     
  • Het beeld van een anker(kabel) kan de indruk oproepen dat het in de mystiek zou gaan om een afzetten of je-schrap-zetten tegen de wereld, die als negatief wordt ervaren en waarvoor je beschutting moet zoeken bij God ("God is mijn schutse"). Misschien is dit wel een van de aspecten van mystiek, maar het is zeker niet de enige - en wat mij betreft niet de belangrijkste - betekenis van dit ankeren in God.
     
  • Want even belangrijk, zoniet belangrijker: deze innige ankerband maakt het mogelijk dat de mens de wereld met nieuwe en grotere liefde en toewijding tegemoet treedt.
  • In die zin is deze ankerkabel van verbondenheid met iets dat groter is dan onszelf eerder een soort voedende navelstreng, die het mogelijk maakt dat wij vandaaruit als ander mens naar de wereld terugkeren.
     
  • Waarom vanavond dit verhaal?
     
  • Persoonlijk zie ik meditatie als een vorm van "ankeren": een poging om temidden van de golven van de gebeurtenissen om me heen, het menselijk gedoe (conflicten, misverstanden, etc.), mijn eigen onrust, de vele gedachten die door me heen gaan, mijn anker uit te werpen in een diepere rust die daaronder verborgen ligt en die blijvend is. In de hoop de wereld daarna een beetje meer vanuit die rust tegemoet te kunnen treden.
  • Wellicht een andere manier om datzelfde mechanisme uit te drukken is de tekst van Thich Nhat Hanh die Laura vorige week voorlas: je ankeren in een innerlijke glimlach, zodat die glimlach jou verandert en jij de wereld nu echt met een glimlach kunt tegemoettreden.
     
  • Vanuit het voorgaande zou een begeleidende vraag bij de muziek van Ravel zometeen kunnen zijn:
    Temidden van de golven in mijn leven: waarin werpt mijn scheepje zijn anker uit, wat is mijn navelstreng?

ZENMEESTER SHENG-YEN: TIJDENS MEDITATIE JE DOELEN LOSLATEN
(9 december 2002)

  • Vanavond wil ik een inleiding houden n.a.v. een boek van Sheng-yen, omdat ik dit zo'n leuk en verfrissend boek vond: Master Sheng-yen: Faith in Mind (klik op de link voor meer informatie over dit boek)
  • Een sterk punt van dit boek is dat het heel erg (meditatie-)praktijkgericht is, met veel praktische tips en ervaringen van mensen.
  • Sheng-yens boek is opgezet als een meditatie-instructie n.a.v. een klassieke Zentekst uit het China van de 6e eeuw n.C., de Hsin Hsin Ming (de link brengt je naar een vertaald fragment uit de HHM elders op spiritualiteit.net; letterlijk vertaald betekent HHM: "Geloof in geest"). En alhoewel de HHM een prachtige tekst is, wil ik het daar vanavond niet over hebben.
    (Enkel tussen haakjes het volgende over de HHM: deze tekst gaat over het loslaten van dualismen die wij creren: goed en slecht, verlicht en niet-verlicht, spiritueel en niet-spiritueel, aangenaam en onaangenaam, ik-die-ik-nu-ben en ik-zoals-ik-graag-zou-willen-zijn, etc. Als je zulk soort onderscheidingen maakt, aldus de HHM, dan dwaal je af van de weg van Zen.)
     
  • Terug naar boek van SY: Wat me daar m.n. in aansprak, en waarover ik vanavond een tekst van SY wil voorlezen, is de nadruk op het geen doelen stellen tijdens de meditatie. Wees ook niet voortdurend bezig, zo zegt SY, met innerlijk commentaar leveren op je eigen meditatie, hoe "goed" of "slecht" je het wel niet doet; ga helemaal op in het beoefenen van de methode van Zen.
  • Nu is dat in het algemeen een heel natuurlijke neiging van mensen, in ieder geval iets wat ik bij mezelf kan herkennen: de neiging mijn mediteren nu te willen vergelijken met externe maatstaven.
     
  • Voorbeelden van zulke externe maatstaven zijn:
    • Gaat de meditatie nu beter of slechter dan vorige keren?
    • Jezelf vergelijken met anderen die zo veel rustiger of "verder" lijken.
    • Je afvragen of je al of niet dichter bij het doel bent gekomen dat je met meditatie hoopt te bereiken.
    • Je eigen ervaring vergelijken met wat je van een meester hebt gehoord of in een boek hebt gelezen. "Beantwoord ik aan dat ideaal?"
       
  • (N.B.: Dit zijn precies het soort dualismen waarvan de HHM zegt dat die je van de weg van Zen doen afdwalen.)
     
  • Maar waar het dan wèl om gaat volgens SY: alleen maar opgaan in de methode en al dit soort dualistische, vergelijkende en commentarirende gedachten rustig laten voorbijtrekken, zonder erop in te gaan.
  • Dit spreekt me zo aan bij SY en daar heb ik wat aan: dat ik bij dit soort vergelijkende gedachten mezelf eraan kan herinneren dat het hier niet om gaat in de meditatie; dat helpt om me op zo'n moment met vernieuwde inzet te concentreren op de methode, en aldus meer fris te blijven openstaan voor nieuwe ervaringen.
     
  • Voordat ik de tekst voorlees nog een N.B.:
    Het gaat in meditatie niet om doelloosheid! Je hebt wel degelijk een doel nodig om te beginnen met mediteren, iets dat je motiveert en ertoe aanzet. Daarnaast, zo zegt SY, is het ook heel belangrijk dat je met alle inzet oefent die je maar op kunt brengen. Als je dat doel dan tegelijkertijd ook maar weer loslaat... (!) Deze paradox valt niet rationeel uit te leggen; is iets dat we hopelijk in onze meditatie, in geleefde praktijk, kunnen gaan ervaren.
    (De paradox van streven en dat enerzijds toegewijd streven en anderzijds dat streven loslaten wordt prachtig uitgedrukt in de Duitse uitdrukking "Absichtsloser Absicht": streven zonder te streven!
     

Nadat een vogel van de ene boom naar de andere is gevlogen, welk spoor blijft daar dan nog van over? Of, wanneer je voor een spiegel staat, zie je jouw beeld daarin weerspiegeld. Maar nadat jij vertrokken bent, wat blijft er dan nog achter in de spiegel? Evenzo dient het te zijn met jouw geest; welke gebeurtenis dan ook zou daarin geen spoor moeten achterlaten. We kunnen niet ontkennen dat de vogel feitelijk een bepaalde afstand heeft afgelegd, of dat de spiegel jou weerspiegeld heeft. Maar het is juist omdt de vogel geen spoor achterliet in de lucht, dat andere vogels dezelfde route kunnen volgen, en het is juist omdt de spiegel jouw beeld niet vasthoudt, dat andere mensen er ook in weerspiegeld kunnen worden. Als er sporen achterbleven in de lucht, zou hij dan zo ruim zijn als hij nu is? Als de spiegel beelden vasthield, zou hij dan nog in staat zijn om te spiegelen?
    Evenzo voegt het verzamelen van kennis en ervaringen alleen maar hindernissen toe. Bijvoorbeeld, wat jij voorheen van andere leraren hebt geleerd is als het spoor van een vogel, of het beeld dat achtergelaten is op een spiegel. Als deze dingen in jouw geest blijven haken tijdens de retraite, zul je niet in staat zijn mijn onderricht te absorberen, omdat andere beelden daarmee overlappen. Op de eerste avond vertelde ik jullie alles wat in het verleden is gebeurd te vergeten; probeer niet de gebeurtenissen tijdens deze retraite te vergelijken met jouw eerdere ervaringen.
    Niets herinneren betekent niet dat je als een steen of een stuk hout zou zijn. Je geest is zich er nog steeds helder bewust van dat hij zekere dingen weet, maar hij probeert niet deze herinneringen op te halen als criteria om te kunnen vergelijken en oordelen. De vogel vlóóg van boom naar boom, en de spiegel hééft mensen weerspiegeld, maar beide hebben niets met jou van doen. Verschijnselen mogen veranderen, maar jouw geest wordt er niet door bewogen.

N.A.V. EEN MYSTIEK GEBED VAN GREGORIUS VAN NAZIANZE:
NEGATIEVE THEOLOGIE
(16 september 2002)

  • Meditatie is een methode om tot zelfkennis en - vandaaruit - tot verandering te komen.
  • Het gereedschap om deze dingen te bewerken is aandacht.
  • Voorzover meditatie een methode is met aandacht als gereedschap, kun je naderhand navertellen wat je bezighield tijdens de meditie: welke gedachten en gevoelens kwamen er op in je geest, en in welke mate slaagde je erin deze los te laten?
  • Dit aspect van de meditatie valt dus naderhand in woorden uit te drukken.
     
  • Maar persoonlijk geloof ik er daarnáást ook in dat wij tijdens de meditatie in contact staan met een Goddelijke werkelijkheid, die zich niet naderhand in woorden uit laat drukken.
  • Deze inspiratie is bijv. terug te vinden in Soto-school van het Zenboeddhisme: op het moment dat je met volle aandacht zit druk je datzelfde moment de Boeddha-natuur in jezelf uit. Die Boeddha-natuur is niet aan te wijzen of in woorden te beschrijven. Je kunt niet zeggen: de Boeddha-natuur in mij ziet er zus of zo uit.
  • Maar ook in christelijke mystiek, m.n. sinds middeleeuwen, is deze inspiratie - van de onuitsprekelijkheid van de Goddelijke werkelijkheid n ons - te vinden. In de zog. Rijnlandse mystiek (bijv. Meister Eckehart, Tauler, Suso in de 13e tot 14e eeuw) ging men ervan uit dat wij in het diepste van onze ziel een onuitsprekelijke kern (funklein) hebben, waar wij déél hebben aan God.
     
  • Als je in die allerdiepste Werkelijkheid wilt afdalen - die overigens nooit je bezit is, iets waarom je jezelf op de borst zou kunnen kloppen -, dan moet je alle woorden en onderscheidingen achter je laten.
  • En naderhand zul je niet in staat zijn de "ervaring" te beschrijven die je opdeed in dat Ondoorgrondelijke. Waarschijnlijk kún je dit niet eens meer een ervaring noemen, aangezien "ervaring" een onderscheid tussen waarnemer en het waargenomene veronderstelt; en juist dat onderscheid nu valt weg in dat mystieke gebeuren in de diepte.
     
  • Wat je wèl kunt merken: de doorwerking van deze verbondenheid met het Mysterie naderhand: in de ervaring van een bewogen hart, of van diepe vrede bijv., of dankbaarheid, stilte, liefde.
     
  • Om dit niet-in-woorden-vatbaar-zijn van de Goddelijke werkelijkheid en - parallel daaraan - onze eigen diepste werkelijkheid over te brengen bedienden christelijke mystici zich graag van zog. "negatieve theologie".
  • Negatieve theologie, dat is geen vorm van nihilisme of zwartkijkerstheologie, maar een theologie die voortkomt uit de onuitsprekelijke volheid van de mystieke ervaring van verbondenheid met God.
  • Deze theologie is negatief (afgeleid van het woord "negatie": ontkenning) in de zin dat zij ontkent dat woorden ooit toereikend kunnen zijn om de Goddelijke werkelijkheid - of de "ervaring" daarvan! - te beschrijven.
  • Alles wat je over deze Werkelijkheid zegt moet je daarom ook direct weer ontkennen, omdat woorden Haar geen recht doen.
     
  • Vanavond wil ik n van mijn lievelings-mystieke teksten voorlezen, waarin ik deze negatieve theologie heel ontroerend naar voren vind komen.
  • De tekst is van Gregorius van Nazianze (329/30 - 390). Hij was een beroemd christelijk theoloog en prediker, werkzaam in Capadoci, gelegen in het gebied van het huidige Turkije.
     
  • De tekst van Gregorius is een soort minnezang van iemand die verrukt is van God, overstromend van liefde, verlangen, dankbaarheid. In zijn verrukt zijn struikelt hij over zijn eigen woorden en de ontoereikendheid daarvan om God voldoende recht te doen.
  • De negatieve theologie is bij Gregorius al direct af te lezen uit de aanhef van zijn gebed, waar hij zegt:

Hoe kunnen woorden u prijzen,
Gij die door geen woord te zeggen zijt.

  • Maar het allermooiste vind ik het hart van het gebed, waar Gregorius in verrukking God lofprijst, en direct daarna zijn uitspraken weer ontkent, omdat woorden tekort schieten:

Gij zijt het doel van alles
Gij zijt n
Gij zijt alles
Gij zijt niemand
Gij zijt geen een
Gij zijt niet alles.

  • Ik vind het spannend om deze tekst voor te lezen, omdat hij zo expliciet godsdienstig is, afkomstig uit een Christelijke context. En deze context is tegenwoordig lang niet voor iedereen vanzelfspekend meer, kan zelfs eerder weerstand oproepen.
  • Heb je inderdaad moeite met de context van dit gebed, bedenk dan dat je dit gebed ook kunt zien als gericht tot onze eigen diepste Mysterie. Dan kun je dit gebed lezen als een oproep om meditatief neer te dalen in deze diepste en onuitsprekelijke Werkelijkheid.
     
  • Het complete gebed van Gregorius kun je elders op spiritualiteit.net nalezen.
     
  • Op het eind meditatie vertelde ik nog een kleine anecdote, een praktisch voorbeeld van negatieve theologie, dat mij tijdens de meditatie tebinnen was geschoten.

Thomas van Aquino (1225-1274) was een groot, beroemd en alom geprezen theoloog, die vele dikke pillen vol theologie schreef. Op het eind van zijn leven was hij z geraakt door een mystieke ervaring, dat hij al zijn boeken op de brandstapel gooide en zei: "Al wat ik tot nu toe geschreven heb is als dor stro op een houtvuur".

Deze pagina werd voor het laatst ververst op: maandag 7 februari 2005.

Vorige Omhoog Volgende